TRACTAAT VAN WINSUM

In de Kloosterstraat, ter hoogte van huisnummer 8 bevindt zich een gemetseld muurtje. Dit muurtje is meer dan een stapel kloostermoppen, het herinnert ook aan het einde van de stedelijke pretenties van Winsum. Aan de macht en kracht van een welvarende plaats kwam in 1581 definitief een einde.  
Het lijkt erop dat de vijandigheden uit de 80-jarige oorlog (1568-1648) daarvan de schuld was. Hoewel de tijd er rijp voor was speelde er meer. Belangrijker was wellicht de eeuwen durende strijd tussen Stad en Ommeland.

Eerst een korte geschiedenis van die 80-jarige oorlog. Er waren grofweg twee partijen. Aan de ene kant de protestantse opstandelingen, ook wel de staatsen of hervormden genoemd en aan de andere kant de katholieken die als Spaanse koningsgezinden bekend stonden. De katholieken erkenden Filips II als vorst, aan wie de Stad Groningen tot 1594 verbonden bleef.
In de provincie Groningen speelde nog een ander conflict en wel die tussen Stad en Ommeland. Tussen beiden was veel vijandigheid op economisch, politiek en godsdienstig gebied. De stad wilde het alleenrecht op handel (stapelrecht), was katholiek en uit op alle politieke macht. In de Ommelanden speelde Winsum als handelsplaats een belangrijke rol. Hier werden de landdagen georganiseerd waar alle belangrijke plaatsen uit de Ommelanden samenkwamen. Zo tekende men op 29 januari 1579 de Unie van Utrecht. Met dat verdrag sloten de Ommelanders zich aan bij de strijd tegen de Spanjaarden, maar ook vrijheid van geweten en godsdienst waren in het verdrag opgenomen.
Direct na de ondertekening en de weigering van Groningen werd de stad belegerd door de Ommelanders. Deze belegering stond onder leiding van Graaf van Rennenberg. Belegeringen kosten veel geld en tijd. De strijd bleef onbeslist en op 11 juni 1579 werd door Stad en Ommeland het  Tractaat van Winsum getekend. Met dit verdrag verzoenden de strijdende partijen zich, al tekende de Stad Groningen ook toen de Unie van Utrecht niet. Afgesproken werd dat de geschillen tussen Stad en Lande over het stapelrecht, de positie van de Hoofdmannenkamer (rechtsprekend- en bestuurscollege) en de belastingheffing langs juridische weg zouden worden opgelost.

Even leek de rust teruggekeerd tot op 3 maart 1580 graaf Van Rennenberg de Ommelanden verruilde voor de stad. Door dit verraad van Van Rennenberg laaide de strijd weer op.

Wigbold van Ewsum, heer van Nienoord, maakte van Winsum het bestuurlijke, economische en militaire centrum van de Ommelanden; dit als reactie op het verraad van Van Rennenberg. In de jaren 1579-1580 kwamen hier de opstandige Ommelanders samen tijdens landsdagen. Er werd gesproken over het instellen van een eigen gewestelijke rechtbank, en er werd zelfs een eigen waag opgericht. Winsum lag net als Groningen zeer gunstig als knooppunt van wegen met een eigen haven naar zee. Het was Wigbold duidelijk dat een eigen hoofdplaats verdedigd diende te worden. Hij maakte van Winsum een vesting met eigen toegangspoorten. Dat was wel nodig ook, want twee keer probeerden Stad-Groningers in 1580, tevergeefs, de vesting te bestormen.
Toen echter het Spaanse leger onder aanvoering van luitenant Taxis met veel huurlingen en grof geschut naar Winsum kwam vluchtte Wigbold van Ewsum.
Na de verovering van Winsum lieten de Spanjaarden het plaatsje met rust en trokken zich terug. Stad-Groningers konden dat niet accepteren. Op 15 juni 1581 gingen 300 soldaten van de stad naar Winsum om het dorp uit te moorden, te plunderen en tot de grond toe af te branden. Een klus van vier dagen. Hoeveel van de toenmalige 400 huisgezinnen deze moordpartij hebben overleefd is niet bekend.  

Tot 1594 bleven de Spanjaarden in het Noorden aanwezig. Toen de stad Groningen door Maurits en Willem Lodewijk werd veroverd verdwenen de Spaanse koningsgezinde troepen en keerde de rust terug. De overwinning van de protestanten betekende het einde van het Dominicanerklooster. Jarenlang nog haalde men hier kloosterstenen vandaan om er elders huizen van te bouwen.   

Niets in Winsum lijkt te herinneren aan de verwoesting van de bloeiende handelsplaats, behalve dan een paar brokken steen in de Kloosterstraat. Een gemetseld muurtje herinnert aan de tijd dat de stenen voor het oprapen lagen.

Bronnen:
Info bulletin Winshem, Joop Haak, jaargang 2016 21e jaargang nr. 1 p. 2
Het Woldland in de Middeleeuwen en de strijd om Winsum in 1581, Jan van den Broek, 2015
Winsums verleden, R.A. Luitjens-Dijkveld Stol, 1957, p. 34-124